Το Φαινόμενο Nocebo: Όταν ο Νους Γίνεται Δημιουργός του Πόνου

Ο άνθρωπος από την αρχαιότητα αναζητούσε να κατανοήσει τη δύναμη του νου πάνω στο σώμα. Ο Πλάτων, στους «Χαρμίδη» και «Τίμαιο», υποστηρίζει πως «δεν μπορεί να θεραπευθεί το σώμα χωρίς την ψυχή». Ο νους δεν είναι απλώς παρατηρητής, αλλά συνδημιουργός της εμπειρίας μας. Το φαινόμενο nocebo αποτελεί τη σύγχρονη επιστημονική επιβεβαίωση αυτής της φιλοσοφικής ιδέας.
Η λέξη nocebo προέρχεται από τα λατινικά και σημαίνει «θα βλάψω». Περιγράφει την κατάσταση κατά την οποία ένα άτομο βιώνει αρνητικά συμπτώματα ή παρενέργειες, όχι εξαιτίας μιας πραγματικής ουσίας ή αιτίας, αλλά λόγω της προσδοκίας του ότι κάτι κακό θα συμβεί. Είναι ο σκοτεινός δίδυμος αδελφός του φαινομένου placebo, όπου η πίστη στη θεραπεία οδηγεί σε βελτίωση.
Η φιλοσοφία του νου και της συνείδησης μπορεί να δώσει ένα βαθύτερο πλαίσιο. Ο Σπινόζα, για παράδειγμα, θεωρούσε πως το σώμα και ο νους είναι δύο όψεις της ίδιας ουσίας. Έτσι, μια αρνητική σκέψη δεν είναι απλώς νοητική, αλλά και σωματική: το σώμα «συμμετέχει» στη λύπη, στο φόβο, στη δυσπιστία. Ο φόβος του πόνου γίνεται πόνος.
Ο Νίτσε, πάλι, μίλησε για την αυτοεκπληρούμενη προφητεία του ανθρώπου που πιστεύει στην αρρώστια του και τελικά τη βιώνει. Ο άνθρωπος, έλεγε, είναι «το ζώο που υπόσχεται» — κι αν υποσχεθεί στον εαυτό του καταστροφή, θα τη δημιουργήσει.
Στον σύγχρονο κόσμο, τα πειράματα nocebo επιβεβαιώνουν πως ο νους μπορεί να παράγει πραγματικά βιολογικά αποτελέσματα. Ένας ασθενής που πιστεύει ότι παίρνει φάρμακο με παρενέργειες μπορεί να τις βιώσει, ακόμη κι αν παίρνει ένα αδρανές χάπι. Εγκέφαλος και σώμα δεν ξεχωρίζουν την ιδέα από την πραγματικότητα.
Έτσι, το nocebo δεν είναι απλώς ψευδαίσθηση· είναι η πραγματικότητα που γεννά η σκέψη. Μια αρνητική προσδοκία μετατρέπεται σε χημικό γεγονός: αυξημένη κορτιζόλη, ενεργοποίηση νευρικών κυκλωμάτων πόνου, ταχυκαρδία. Ο φόβος γίνεται φυσιολογία.
Ο Σωκράτης, αν ζούσε σήμερα, ίσως θα έλεγε ότι το nocebo αποδεικνύει πόσο σημαντική είναι η επιμέλεια της ψυχής. Αν ο νους μπορεί να δημιουργεί αρρώστια, μπορεί εξίσου να δημιουργεί και υγεία. Ο νους, όπως και ο λόγος, είναι μαχαίρι: μπορεί να θεραπεύσει ή να τραυματίσει, αναλόγως πώς τον χρησιμοποιούμε.
Το nocebo μας θυμίζει ότι δεν είμαστε απλώς σώματα που σκέφτονται, αλλά σώματα που σκέφτονται τον εαυτό τους — και γίνονται αυτό που πιστεύουν.
Φιλία Τούντα MBA, Bsc, Di